We wrześniu 1921 roku, kilka miesięcy po rozpoczęciu prac przy budowie portu, spis ludności wykazał we wsi Gdynia 1268 mieszkańców. Piętnaście lat później miasto liczyło już kilkadziesiąt tysięcy osób, a według badań historyka Grzegorza Berendta około 86 procent z nich stanowili przybysze z innych powiatów i województw. Pytanie “skąd jesteś?” miało w takim mieście zupełnie inne znaczenie niż w Krakowie, Toruniu czy Lublinie. W miastach o wielowiekowej historii odpowiedź często brzmi “stąd, od pokoleń”. W Gdyni lat 30. niemal każdy odpowiadał nazwą innej miejscowości.
Miasta zbudowane przez migrantów stoją przed szczególnym zadaniem. Nie mogą opierać swojej tożsamości na wielopokoleniowym zakorzenieniu, bo większość ich mieszkańców takiego zakorzenienia po prostu nie ma. Muszą wypracować inną opowieść o tym, kto jest “swój”: opartą nie na długości rodowodu, lecz na wspólnym doświadczeniu przybycia, pracy i budowania czegoś nowego. Ta opowieść ma swoje mocne strony, ale też pułapki, które łatwo przeoczyć.
Na przykładzie Gdyni, i w porównaniu z innymi miastami Pomorza, warto przyjrzeć się trzem kwestiom: jak wygląda tożsamość miasta, w którym prawie nikt nie jest “stąd”, jakie fragmenty tej historii łatwo pominąć oraz jak muzea zbierają dziś rodzinne historie mieszkańców, które w takim mieście są w istocie historią samego miasta.
W miastach o długiej, nieprzerwanej historii tożsamość opiera się na ciągłości: tych samych rodzinach, tych samych ulicach, tych samych świątyniach i cechach rzemieślniczych przez stulecia. Miasta migranckie tej ciągłości nie mają, więc spoiwem wspólnoty staje się coś innego. Najczęściej jest to wspólny projekt: budowa portu, rozwój przemysłu, odbudowa po zniszczeniach. Mieszkańcy nie dzielą przodków, ale dzielą zadanie, które przyciągnęło ich w to samo miejsce.
W Polsce XX wieku można wskazać dwa typy takich miast. Pierwszy to miasta budowane niemal od zera, czego najbardziej wyrazistym przykładem jest międzywojenna Gdynia. Drugi to miasta, które po 1945 roku musiały zostać zasiedlone na nowo po wymianie ludności, jak Gdańsk, Wrocław czy Szczecin. Skala zjawiska w tym drugim przypadku była ogromna: według spisu powszechnego z grudnia 1950 roku w Gdańsku ludność napływowa stanowiła 88,6 procent mieszkańców, a ludność miejscowa zaledwie 11,4 procent.
Wspólną cechą obu typów miast jest to, że ich pierwsze pokolenie nie ma “lokalnych” przodków, do których mogłoby się odwołać. To ono samo staje się punktem odniesienia dla kolejnych pokoleń: dziadkowie, którzy przyjechali budować port albo zasiedlać zniszczone miasto, pełnią w pamięci rodzinnej rolę, jaką w starszych miastach pełnią odlegli założyciele rodu.
Tempo wzrostu Gdyni nie miało w ówczesnej Polsce odpowiednika. Z 1268 mieszkańców wsi w 1921 roku miasto urosło do około 12 tysięcy w chwili nadania praw miejskich w 1926 roku, około 30 tysięcy według spisu z 1931 roku i 120-127 tysięcy tuż przed wybuchem wojny. Warto przy tym pamiętać, że poszczególne opracowania podają nieco różne liczby, zależnie od tego, czy liczono samą wieś, miasto w ówczesnych granicach czy cały powiat miejski. Dla spisu z 1931 roku podaje się na przykład zarówno 30 210, jak i 38 600 mieszkańców.
Bardziej niż sama liczba mówi jednak struktura tej populacji. Według badań Berendta w 1936 roku około 86 procent mieszkańców Gdyni stanowili przybysze, w większości z województw pomorskiego i poznańskiego, które razem dawały około 70 procent napływu. Rdzennych mieszkańców, urodzonych w Gdyni i okolicznych gminach, było około 12 tysięcy. Przybysze to przede wszystkim robotnicy zatrudnieni przy budowie portu i miasta, ale też urzędnicy, inżynierowie, kupcy i przedsiębiorcy, ściągani perspektywą pracy i awansu w “polskim oknie na świat”.
Ta liczba, 86 procent, łatwo przesłania jednak drugą stronę historii: ludność miejscową, w przeważającej części kaszubską, dla której nowe miasto wyrosło na jej własnej ziemi.
Popularna opowieść o “mieście z morza i marzeń” często zaczyna się od obrazu ubogiej wioski rybackiej, która zniknęła pod naporem wielkiej inwestycji. Historycy zwracają uwagę, że ten obraz jest uproszczony. Przedwojenna Gdynia była wsią zróżnicowaną społecznie, której trzon stanowili gospodarze, po kaszubsku nazywani gburami, zarówno Kaszubi, jak i Niemcy. Pierwszym Polakiem kierującym gminą po okresie pruskim był Kaszuba Jan Radtke, który pełnił funkcję wójta i sołtysa aż do kwietnia 1926 roku, czyli do momentu, gdy Gdynia stała się miastem.
Budowa portu przyniosła miejscowej ludności zarówno szanse, jak i straty. Część mieszkańców sprzedała ziemię z zyskiem, część padła ofiarą pośredników wykupujących grunty za bezcen. Echa tamtych napięć są w regionalnej publicystyce obecne do dziś: pojawiają się głosy, że rozbudowa miasta odbyła się kosztem kaszubskich wsi, a część Kaszubów mówi o poczuciu wykluczenia z opowieści o mieście, które wyrosło na ich ziemi. Inne źródła akcentują z kolei otwartość miejscowej ludności wobec przybyszów i to, że w pierwszym miejskim samorządzie zasiadali mniej więcej po połowie gdyńscy Kaszubi i przybysze, a Kaszubi mieli swoją reprezentację w radzie miasta aż do wybuchu wojny.
Obie perspektywy są ważne i obie powinny znaleźć miejsce w opowieści o mieście. Tożsamość oparta wyłącznie na micie budowy “z niczego” pomija ludzi, którzy byli tu wcześniej. To zjawisko znane także z innych miast “założonych od nowa”, na przykład z Tel Awiwu, gdzie mit miasta powstałego na pustych wydmach przez lata przesłaniał sąsiedztwo znacznie starszej Jafy.
Historia migracji w Gdyni nie kończy się na okresie międzywojennym. Jesienią 1939 roku okupanci rozpoczęli masowe wysiedlenia polskiej ludności miasta, przemianowanego na Gotenhafen. Spis przeprowadzony w grudniu 1939 roku wykazał już tylko blisko 56 tysięcy mieszkańców, co oznaczało spadek o około 56 procent w ciągu kilku miesięcy.
Po wojnie miasto zaludniało się na nowo. Spis sumaryczny z 1946 roku wykazał 77 829 mieszkańców. Część z nich stanowili gdynianie powracający z wysiedlenia, część nowi przybysze, w tym zapewne ludzie przesiedleni z dawnych Kresów Wschodnich, jak w innych miastach Wybrzeża. Warto jednak uczciwie zaznaczyć, że proporcje między powracającymi a nowymi mieszkańcami Gdyni nie są dobrze opisane w łatwo dostępnych opracowaniach, w przeciwieństwie do sąsiedniego Gdańska, gdzie osadnictwo lat 1945-1950 zostało szczegółowo zbadane. To dobry przykład tego, jak niepełna bywa pamięć migracji nawet wtedy, gdy dotyczy stosunkowo niedawnej przeszłości, i jak wiele pozostaje do udokumentowania, zanim odejdą ostatni świadkowie.
Gdynia ma jeszcze jedną, paradoksalną warstwę tożsamości migracyjnej. Była jednocześnie celem migracji wewnętrznej i portem, z którego tysiące ludzi wyruszało w świat. 8 grudnia 1933 roku otwarto tu Dworzec Morski, zaprojektowany do obsługi transatlantyckiego ruchu pasażerskiego i będący bazą statków Gdynia-Ameryka Linie Żeglugowe, kursujących między innymi do Nowego Jorku i Ameryki Południowej. Ruch ten miał znaczną skalę: na samej linii do Palestyny w 1934 roku przewieziono 20 728 pasażerów, a rok później 27 909.
Ta druga historia pokazuje, że w miastach portowych opowieść o korzeniach nie dotyczy wyłącznie tych, którzy przyjechali. Dotyczy też tych, którzy wyjechali, a dla których Gdynia była ostatnim polskim miejscem przed drogą przez ocean. Ich potomkowie na innych kontynentach także przechowują w pamięci rodzinnej fragment historii miasta. Dziś w budynku dawnego Dworca Morskiego działa Muzeum Emigracji w Gdyni, co samo w sobie jest symbolicznym domknięciem tej opowieści.
W mieście przybyszów prywatne historie rodzinne nie są dodatkiem do “właściwej” historii miasta. Są jej istotą, bo nie istnieje ponad nimi jedna, “rdzenna” narracja, która mogłaby je zastąpić. Muzea coraz wyraźniej wyciągają z tego wnioski i sięgają po metody pozwalające zebrać wiele indywidualnych dróg do miasta.
Dobrym przykładem jest wystawa “GEN.100 - gdyński kod wspólnoty”, którą Muzeum Emigracji w Gdyni pokazuje od 17 października 2026 do 28 lutego 2027 roku. Jej punktem wyjścia była ankieta “DNA Gdyni”, w której mieszkańcy opowiadali o swoim pochodzeniu, rodzinnych korzeniach i kolejach losu, które przywiodły ich do miasta. Spośród respondentów wybrano dwadzieścia jeden osób reprezentujących wszystkie gdyńskie dzielnice. Ich historie uzupełnia opracowanie dziejów dzielnic oparte na archiwalnych fotografiach i danych demograficznych, pokazujące drogę od dwóch dzielnic w 1926 roku, Śródmieścia i Oksywia, do dwudziestu jeden dzielnic zamieszkanych dziś przez ponad 240 tysięcy osób. Wystawa zwraca też uwagę na to, jak decyzje planistyczne wpływały na życie lokalnych społeczności, a materiały wprowadzające przygotowano również w języku prostym.
Z perspektywy szerszej praktyki muzealnej można wskazać kilka metod, które sprawdzają się w miastach migranckich:
Ankiety i wywiady o pochodzeniu
Pozwalają zebrać dużą liczbę indywidualnych historii, a następnie wybrać te najbardziej reprezentatywne dla różnych fal migracji i różnych części miasta.
Warsztaty genealogiczne
Uczą mieszkańców samodzielnego docierania do źródeł, dzięki czemu rodzinne historie zyskują oparcie w dokumentach, a nie tylko w przekazie ustnym.
Łączenie biografii z danymi
Zestawienie indywidualnych losów z demografią, planami urbanistycznymi i fotografią archiwalną pozwala pokazać, jak prywatne decyzje tysięcy ludzi złożyły się na historię całego miasta.
Narracja o mieście zbudowanym przez migrantów ma ogromny potencjał integrujący, ale niesie też kilka ryzyk. Pierwszym, opisanym już wyżej, jest mit budowy “z niczego”, który przesłania ludność miejscową i jej doświadczenie. Drugim jest ujednolicenie: w popularnej opowieści różne fale migracji, międzywojenna, powojenna i współczesna, łatwo zlewają się w jedną, uproszczoną historię, choć przybysze z lat 20., przesiedleńcy z lat 40. i dzisiejsi nowi mieszkańcy przyjeżdżali w zupełnie innych okolicznościach i z innymi doświadczeniami.
Trzecie ryzyko dotyczy teraźniejszości. Skoro tożsamość miasta opiera się na doświadczeniu przybycia, to współcześni migranci, w tym przybysze z zagranicy, są kolejną warstwą tej samej historii, a nie wyjątkiem od niej. Miasto, które z dumą opowiada o swoich przybyszach sprzed stu lat, a nie dostrzega tych, którzy przyjeżdżają dziś, traci spójność własnej narracji.
Dla mieszkańców, którzy chcą odtworzyć drogę swojej rodziny do miasta, punktem wyjścia są źródła urzędowe: spisy i rejestry mieszkańców, akta stanu cywilnego przechowywane w archiwach państwowych, dokumenty meldunkowe i zawodowe. W zbiorach muzeów miejskich zachowały się też źródła o charakterze lokalnym, jak przechowywany w Muzeum Miasta Gdyni “Rejestr stałych mieszkańców gminy Oksywie z 1925 roku”. Pomocą bywają również warsztaty genealogiczne organizowane przez muzea oraz relacje najstarszych członków rodziny, które warto nagrać i spisać, póki jest to możliwe.
Zanim jednak zacznie się poszukiwania w archiwach, warto poznać realia, w jakich żyli przodkowie: dzielnicę, w której zamieszkali, zakład, w którym pracowali, instytucje, z którymi mieli do czynienia. Punktem startowym mogą tu być encyklopedie miejskie online, takie jak Gdynia w Sieci - Encyklopedia Miasta, prowadzona przez Muzeum Miasta Gdyni, które pozwalają osadzić rodzinną historię w szerszym kontekście dziejów miasta.
Miasta zbudowane przez migrantów budują swoją tożsamość nie wokół pytania “od ilu pokoleń tu jesteś?”, lecz wokół wspólnego doświadczenia przybycia i tworzenia czegoś nowego. Gdynia, w której w połowie lat 30. niemal dziewięciu na dziesięciu mieszkańców pochodziło skądinąd, pokazuje, że taka tożsamość może być równie silna jak ta oparta na wielowiekowej ciągłości. Jej przykład pokazuje jednak także, że pełna opowieść o mieście przybyszów musi obejmować wszystkie jego warstwy: ludność miejscową, na której ziemi miasto wyrosło, kolejne fale przybyszów przerwane wysiedleniami i odbudową oraz tych, którzy z gdyńskiego portu wyruszali w świat. Projekty takie jak ankieta “DNA Gdyni” przypominają, że w mieście przybyszów historia miasta jest w gruncie rzeczy sumą historii rodzinnych jego mieszkańców, a zbieranie ich, zanim zatrze je czas, jest jednym z najważniejszych zadań współczesnej pamięci miejskiej.
